Górny Śląsk – Znaki podziału

Znajdujący się w dzisiejszych granicach Rzeczypospolitej Górny Sląsk (Oberschlesien),  przeżył w XX wieku zmienną historię, przechodząc raz w ręce Polski, raz Niemiec. 

Różny wplywy

Charakter Górnego Śląska kształtował się już w poprzednich stuleciach pod wpływem różnych zwierzchników.  W X i XI wieku był zarzewiem sporu miedzy Polską a Czechami. W późnym średniowieczu wcielono go w monarchię piastowskiej, w której po krótkim czasie doszło do rozbicia dzielnicowego. Ten proces trwał również na Górnym Śląsku. Piastowie, miejscowa szlachta oraz klasztory sprowadziły przeważnie niemieckich osadników na tę ziemię, którzy wprowadzili tutaj zachodni model gospodarki i sądownictwa. W przeciwieństwie do Dolnego Śląska, zachowały się na Górnym Śląsku do X wieku język, kultura i struktura słowiańsko-polska. Słaba struktura polityczna górnośląskiego obszaru spowodowała, iż przeszedł w roku 1289 pod panowanie Czech. Z powodu przynależności do Czech, ziemie górnośląskie stały się w 1526 roku częścią państwa Habsburgów. W wyniku Wojen Śląskich (1740-1763) przyłączono znaczną część Górnego Śląska do Prus. Jedynie południowe tereny – okolice Cieszyna (niem. Teschen, czes. Český Těšín),Opawa (niem. Troppau, czes. Opava) i Karniów (niem. Jägerndorf, czes. Krnov) pozostały w strefie wpływowej Habsburgów. W czasach industrializacji Prus złoża węgla na Górnym Śląsku stanowiły wraz z Zagłębiem Rury jeden z najważniejszych okręgów przemysłowych Rzeszy Niemieckiej.

Zmienna historia tego regionu spowodowała, iż Śląsk był zamieszkiwany przez ludność polsko- i niemieckojęzyczną. Tylko część z tych mieszkańców wytworzyła w XIX wieku poczucie przynależności do państwa Polskiego lub Niemieckiego. Polska po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku rościła sobie prawo o Górny Śląsk, co się spotkało z oporem ze strony niemieckiej. Układ Wersalski przewidywał plebiscyt, który miał zostać przeprowadzony w 1921 pod kontrolą aliantów. 

Trzy powstania i plebiscyt

Już w sierpniu 1919 roku wybuchło ze strony polskiej I Powstanie Śląskie. Rok później doszło do II Powstania. Oba zrywy zostały stłumione w ciągu paru dni przez niemieckie oddziały ochotnicze. 20. marca 1921 roku 60 % wyborców opowiedziało za Niemcami, 40 % głosowało za Polską. Ententa zadecydowała o podziale prowincji.

Wraz ze sporem o przebieg granicy wybuchło w maju 1921 roku III Powstanie Śląskie. Wojska ententy oraz niemieckie oddziały ochotnicze wymusiły na Polsce w lipcu tego roku zawieszenie broni.

Podział Śląska

Granica dzieląca oba państwa została ustalona w 1922 roku. Wschodnia część dawnej pruskiej prowincji stała się, mimo proniemieckiemu wynikowi głosowań w dużych miastach takich jak Katowice (niem. Kattowitz) i Chorzów, dawniej Królestwa Hora (niem. Koenigshütte) autonomicznym województwem w ramach II Rzeczypospolitej. Gliwice (niem. Gleiwitz, Zabrze (niem. Hindenburg) i Bytom (niem. Beuthen) pozostały łącznie z większa częścią zachodnią Górnego Śląska w Rzeszy Niemieckiej. Niemiecka część Śląska miała większą powierzchnię i większą liczbę ludności, po polskiej stronie natomiast przemysł był bardziej rozwinięty. Infrastruktura została nieumyślnie podzielona między oba państwami, na wskutek czego np. tory kolejowe znajdowały się częściowo na terenie sąsiada.

Lata 20.

W latach 20-tych nie doszło do pogodzenia się obu narodów. Mniejszości narodowe po obu stronach były, mimo Postanowień o Obronie Mniejszości Konwencji Genewskiej, dyskryminowane. Setki tysięcy ludzi przeprowadziło się w obu kierunkach przez bliską granicę do „swojego“ państwa.

 Nowa prowincja Rzeszy Niemieckiej Górny Śląsk (niem. Oberschlesien), jak i zarówno nowe autonomiczne polskie województwo Śląsk uważały się za kulturowych reprezentantów tego regionu.

Trzecia Rzesza i II Wojna Światowa

Po przejęciu władzy przez Adolfa Hitlera doszło na początku do zbliżenia niemieckich i polskich elit. W ten sposób zorganizowano np. w 1933 roku mecze piłkarskie pomiędzy oba państwami. W 1934 podpisano pakt o nieagresji  i porozumie o działalności prasy.

W 1939 roku narodowosocjalistyczne Niemcy pokazały Polce swoją prawdziwą twarz. Wywołany przez niemieckich SS-manów rzekomy napad Polaków na stację radiową w Gliwicach stworzył dla nich pretekst do Kampanii Wrześniowej, którą Niemcy rozpoczęli 1. września 1939 bez wypowiedzenia wojny i którą przeprowadzili w wyjątkowo brutalny sposób. Wschodnia część Śląska wraz ze znaczącym odrębem terytorium Polski zostały wcielone do Trzeciej Rzeszy. Okupanci stworzyli tak zwaną „Volkslistę“, na podstawie której dzielono w czterech kategoriach ludność z zaanektowanych terytoriów według jej „bliskości” do kultury niemieckiej. Ta lista stworzyła na podstawie kryteriów nacjonalistyczno-rasowych przywileje i możliwości oraz miała na celu wymusić w ten sposób lojalność tej ludności. Opozycję polityczną, zwłaszcza patriotów polskich i ludzi wykształcenych śledzono i mordowano. Podobny los spotkał Żydów górnośląskich. Obóz koncentracyjny w Oświęcimiu znajdował się na zaanektowanych polskich ziemiach, podobozy rozciągały się aż po Górny Śląsk.

Na podstawie rozporządzeń konferencji poczdamskiej włączono po wojnie znaczną większość Śląska w państwo Polskie. Tutejsze władze przeprowadziły na nowo odzyskanych terenach weryfikację ludności, która miała zbadać stopień polskości lub niemieckości ludności śląskiej, przy czym dyskryminowano Niemców. Znajdująca się po zachodniej stronie Nysy cześć pruskich Łużyc, która od 1815 należała do Śląska, leży dzisiaj w Niemczech, pozostałości habsburskiego Śląska należą dziś w większości do Czech.

Axel Kriechmus, Maximilian Eiden